|
Joanna Maria Kośmińska
Interwent kryzysowy
Specjalista psychologii kryzysu
Oblicza ludzkiego kryzysu
Zjawisko kryzysu psychologicznego stanowi istotne zagadnienie współczesnej psychologii budzące zainteresowanie nie tylko psychologów, ale także lekarzy, pedagogów, etyków, teologów, socjologów i wielu innych.
Obserwacja sposobów zachowania w obliczu przeżywanych okoliczności zarówno u dzieci jak i dorosłych towarzyszy mi w codziennej pracy pedagogicznej i jest elementem wzbogacającym moje doświadczenie.
Jest to również zagadnienie ważne dla rodziców świadomie dążących do zapewnienia swoim dzieciom optymalnych warunków rozwoju. Stoją oni bowiem przed dylematem, czy za wszelka cenę chronić swoje dziecko przed trudnościami życiowymi i okazać mu maksymalną pomoc, gdy takowe się pojawią, czy zachęcać dziecko do samodzielnego ich pokonywania, a może w obliczu trudności pozostawić je samemu sobie?
Sytuacje stresowe, trudne czy też krytyczne wydarzenia życiowe występują u każdego człowieka niezależnie od wieku, poziomu kompetencji zawodowych i społecznych, poziomu zdrowia, czynników sytuacyjnych, ekonomicznych czy społeczno kulturowych. Rozwijanie się kryzysu wywołuje wysoki poziom napięcia i lęku, a w konsekwencji prowadzi, do zablokowania względnie wyczerpania indywidualnych możliwości i środków zmagania się z przeciwnościami losu.
Cóż to zatem jest takiego kryzys psychologiczny?
Kryzys jest to taki stan, który powoduje zachwianie dotychczasowej równowagi psychicznej. Można go więc określić jako reakcję stresową o szczególnej sile i złożoności.
W kolejnych przybliżeniach definicyjnych spotykamy następujące charakterystyki istotne dla zjawiska kryzysu:
- Stan nierównowagi mający znaczenie przełomowe, zwrotne, wymaga bowiem natychmiastowych, ostatecznych rozwiązań. Rozstrzyga się tu stan zdrowia człowieka, jakość jego reakcji społecznych, kierunek i sens dalszego życia
- Stan, który wiąże się z utratą dotychczasowej równowagi psychicznej, emocjonalnej, fizjologicznej: znamionuje go pobudzenie i napięcie. Osoby przeżywające kryzys są równocześnie przestraszone, rozgniewane, niepewne i zmieszane, pełne poczucia winy. Przeżycia te są krańcowo bolesne, impulsywnie popychają do rozwiązań, które położą kres psychicznemu zamętowi i chaosowi.
- Kryzys ma własności samokontrolujące i samo ograniczające - nie jest więc zjawiskiem długotrwałym. Ostry stan kryzysu trwa najczęściej od kilku dni do kilku tygodni
- Kryzys zagraża integralności osoby i tożsamości ze względu na związek z indywidualnie ważnymi wartościami jak i zasadniczymi dążeniami oraz celami jednostki
- Kryzys to stan w którym dochodzi do gwałtownego obniżenia się odporności psychicznej skutkiem wyczerpania się, zablokowania lub nieskuteczności dotychczasowych strategii zmagania się z zagrożeniem (zabrakło znanych, stosowanych dotychczas sposobów radzenia sobie)
- Istotną składową przeżywania kryzysu staje się zaburzenie, zachwianie równowagi emocjonalnej skutkiem uświadomienia sobie sprzeczności pomiędzy napotykanymi trudnościami i znaczeniem sytuacji zagrażającej, odnoszonym do podstawowych potrzeb osoby, a środkami zaradczymi dostępnymi dla niej w danej sytuacji, które to sposoby okazują się nieskuteczne w opanowaniu zagrożenia. Osoba w kryzysie nie reaguje bezpośrednio na wydarzenia krytyczne lecz najczęściej szuka nowych strategii rozwiązania
- Kryzys stanowi „szansę rozwoju lub ryzyko zaburzeń”
- Kryzys to ostre emocjonalne załamanie polegające na czasowej niezdolności do zmagania się środkami przez kogoś stosowanymi w rozwiązywaniu ważnych problemów życiowych
Do rozwoju kryzysu dochodzi gdy stres posiada następujący charakter:
- Złożony – zagrożenie ma charakter całościowy i uogólniony – dotyczy całego życia i funkcjonowania człowieka. Kryzys może wystąpić w wyniku konkretnego wydarzenia krytycznego, ale stwarzającego zagrożenie dla podstaw egzystencji człowieka
- Całościowy – rozgrywa się na płaszczyźnie biofizjologicznej, psychicznej i behawioralnej
- Powiązany jest z podstawowymi wartościami jednostki – kryzys występuje skutkiem nagłej utraty czy zagrożenia utratą osoby, rzeczy czy wartości uważanej przez osobę na ważną, podstawową dla jej egzystencji
- Tak długo jak jesteśmy zdolni kierować i kontrolować stresujące wydarzenia życiowe nie dochodzi do kryzysu. O wystąpieniu kryzysu mówimy wówczas gdy stres całkowicie nami zawładnie – nie jesteśmy już zdolni znaleźć drogi wyjścia ani rozwiązania
Przejawy i rozpoznanie kryzysu.
Kryzys jak z resztą każdy stres przejawia się w następujących płaszczyznach:
-
emocjonalnej – poprzez przeżywanie nasilonego lęku, licznych obaw, wstrząsu emocjonalnego, poczucia straty i pustki, odczuwanie złości, poczucia winy i krzywdy, wstydu i skrępowania. Lęk – najczęściej występująca emocja może się przejawiać w sposób indywidualny, charakterystyczny dla danej osoby w tej właśnie sytuacji kryzysowej lub też typowy. Do typowych objawów lęku należą: uczucie przerażenia, obawa przed utratą kontroli, niezdolność do skupienia się na jednej rzeczy, objawy somatyczne i fizjologiczne
-
biofizjologicznej – rozstrojenie i dezintegracja procesów fizjologicznych, prowadzą do występowania licznych objawów somatycznych i fizjologicznych takich jak: pocenie się, częste oddawanie moczu, biegunki, nudności, wymioty, tachykardia, bóle głowy, brzucha, klatki piersiowej, nieregularne miesiączkowanie oraz brak zainteresowania seksem
-
poznawczej – poprzez upośledzenie i załamanie się zwykłej zdolności rozwiązywania problemów i podejmowania decyzji. Zniekształcenie percepcji- między innymi prowadzące do spostrzegania swojej sytuacji jako kryzysowej. Poczucie zamknięcia w labiryncie wydarzeń bez związku i wewnętrznego sensu- utrata jasnych związków między wydarzeniami, koncentracja na szoku i wydarzeniach krytycznych, utrata i rozbicie poczucia tożsamości
-
zmiany zachowania – są efektem przeżywanego lęku, niepokoju oraz złości i gniewu, a także niezdolności do dalszego działania i wszelkiej aktywności. Najczęściej przejawiają się poprzez: niezdolność do pełnienia zwykłych, normalnych funkcji życiowych, trudności w opanowywaniu własnych emocji i kontroli swojego życia, odsuwanie się od ludzi lub lęk przed samotnością i gorączkowe poszukiwanie obecności innych, również zwiększenie się zależności od otoczenia, działania impulsywne i nieprzemyślane, często destruktywne, czy nawet przestępcze, zachowania niespójne z przeżywanymi emocjami, zachowania nietypowe, obce danej osobie, niezdolność do skutecznego wykorzystania dostępnej pomocy.
Kryzysy emocjonalne nieuchronnie wplatają się w bieg naszego życia. Pojawiają się, gdy w zmaganiach z narastającymi trudnościami życiowymi człowiek nie znajduje już środków i sposobów radzenia sobie z nimi, gdy wszystkie metody okazują się nieskuteczne i nie prowadzą do korzystnej czy odwrócenia od siebie zagrożenia.
Kryzys jest częścią składową ludzkiego losu i może się przydarzyć każdemu z nas w obliczu trudnych doświadczeń życiowych. Wydarzenia krytyczne, niezależnie od ich siły, zmuszają nas do działania, przestawiają nasze życie na nowe, wymuszają daleko idące przemiany i przebudowę osobowości. Przemiany te wymagają wysiłku
i czasu, przede wszystkim jednak otwarcia się na możliwość zmian, na przyjście nowego i pokonania lęku przed nieznanym.
|
